از تلگرام تا دیوار: مرز مسئولیت پلتفرمهای دیجیتال در ایران و جهان کجاست

از تلگرام تا دیوار مرز مسئولیت پلتفرمهای دیجیتال در ایران و جهان کجاست؟, دستگیری پاول دوروف، بنیانگذار تلگرام، در فرانسه با اتهاماتی چون توزیع محتوای غیرقانونی و عدم همکاری با مراجع قضایی، مجدداً پرسش بنیادینی را در مورد مسئولیت پلتفرمهای دیجیتال مطرح کرده است.

این موضوع در ایران نیز با توجه به تجربیات مدیران پلتفرمهایی همچون دیوار و دیجیکالا، اهمیتی دوچندان یافته تا جایی که کاربران در شبکههای اجتماعی، بازداشت دوروف را با وضعیت مدیران پلتفرمهای داخلی مقایسه کردهاند.\تلگرام و چالش حریم خصوصی در برابر خواستههای دولتها\پاول دوروف به دلیل اصرار بر حفظ حریم خصوصی کاربران، مقاومت در برابر سانسور و امتناع از تسلیم دادهها به دولتها، سالها در مرکز تنشهای بینالمللی قرار داشته است.

تلگرام به عنوان یک پیامرسان رمزنگاریشده، تلاشهای بسیاری از حکومتها برای دسترسی به اطلاعات کاربران را خنثی کرده و این امر باعث شده تا در کشورهایی از جمله ایران با فیلترینگ مواجه شود.

دوروف پیش از این نیز به دلایل مشابه از روسیه خارج شده بود و در سال ۲۰۲۴، فرانسه حکم بازداشت او را با اتهامات پولشویی و تسهیل تروریسم صادر کرد؛ اتهامی که از سوی وی و تیمش رد شده، اما نشاندهنده چالشهای جدی پلتفرمهای بزرگ فناوری در برابر قدرتهای دولتی است.\سابقه مقصر دانستن پلتفرمها در سطح جهانی\دستگیری دوروف اولین و قطعاً آخرین واکنش تهاجمی دولتها در برابر پلتفرمهای دیجیتال نخواهد بود.

خود پلتفرمها نیز در موارد متعددی به دلیل سهلانگاری در قبال مسئولیتهای خود، باعث آسیب به کاربران و جوامع شدهاند. فیسبوک در انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا به خاطر گسترش اخبار جعلی و فاش شدن پرونده کمبریج آنالیتیکا (جمعآوری غیرمجاز داده میلیونها کاربر برای تبلیغات سیاسی) تحت فشار شدید قرار گرفت.

تیکتاک نیز با چالشهای کنترل اطلاعات نادرست در حوزه سلامت عمومی، محتوای نفرتآمیز و افراطگرایی روبرو بوده و اگرچه ادعا میکند اقدامات پیشگیرانهای انجام داده، اما مدیریت کامل محتوا در این پلتفرم همچنان دشوار باقی مانده است.\رویکردهای متفاوت جهانی در قبال مسئولیت پلتفرمها\آمریکا مصونیت بر پایه بخش ۲۳۰در ایالات متحده، بر اساس بخش ۲۳۰ قانون ارتباطات (مصوب ۱۹۹۶)، پلتفرمهای آنلاین از مسئولیت محتوای تولیدشده توسط کاربران معافاند، مگر اینکه مستقیماً در تولید یا ویرایش آن مشارکت داشته باشند.

این قانون بستر رشد پلتفرمها را فراهم کرد، اما در سالهای اخیر به دلیل گسترش اخبار جعلی و خطابهای نفرت، مورد انتقاد قرار گرفته و بازنگری در آن مد نظر قرار گرفته است.\اتحادیه اروپا تنظیمگرانه و سختگیرانهاتحادیه اروپا با رویکردی محافظهکارانهتر، قانون عمومی حفاظت از دادهها (GDPR) و قانون خدمات دیجیتال (DSA) را تدوین کرده است.

این قوانین پلتفرمها را ملزم به حذف سریع محتوای غیرقانونی، شفافسازی الگوریتمها و حفاظت دقیق از دادههای کاربران میکنند. اروپا معتقد است این محدودیتها، هزینهای برای حفظ حقوق شهروندان و پیشگیری از سوءاستفاده است.\چین نظارت و سانسور جامعچین سختگیرانهترین مدل را تجربه میکند؛ پلتفرمها موظفاند محتوای مخالف سیاستهای دولتی را حذف کرده و با مقامات امنیتی همکاری تنیده داشته باشند.

این مدل اگرچه از منظر دولت برای امنیت ملی ضروری دانسته میشود، اما از دید فعالان حقوق بشر، نقض آشکار آزادی بیان و حقوق دیجیتال است.\رویکرد ایران سختگیری، خواستههای فراقانونی و خطر بازداشت\رویکرد ایران به مسئولیت پلتفرمها شباهت زیادی به مدل چینی دارد. پلتفرمها تحت نظارت شدید قرار دارند و بار مسئولیت محتوای کاربران بر دوش آنها گذاشته شده است.

کارشناسان معتقدند این رویکرد میتواند بستر نوآوری و اعتماد کاربران را در کسبوکارهای آنلاین از بین ببرد.

برخلاف بسیاری از کشورها که مجازاتها در حد جرایم مالی یا احضار به پارلمان است، مدیران پلتفرمهای ایرانی به طور مداوم با خطر بازداشت و اتهامات سنگین روبرو هستند.\مورد دیجیکالا بازداشت مدیرعامل به خاطر کالاهای فروشندهدر یکی از معروفترین موارد، مسعود طباطبایی مدیرعامل دیجیکالا در پی فروش کالاهایی که توهین به مقدسات تلقی شدند، بازداشت گردید.

دیجیکالا با انتشار بیانیهای عذرخواهی کرد و نظارت سختگیرانهتری را وعده داد، اما این اقدام از بازداشت مدیرعامل جلوگیری نکرد. این رویداد نگرانی گستردهای در میان فعالان کسبوکار و کاربران به وجود آورد که آن را دخالت در امور تجاری و محدود کردن آزادی بیان دانستند.\ماجرای دیوار درخواست دسترسی غیرقانونی به دادههای کاربرانپیش از دیجیکالا، در دیماه ۱۳۹۸، اشکان آرمندهی مدیرعامل دیوار بازداشت شد.

نامه پلیس امنیت اخلاقی به دادسرا، نگاه امنیتی حاکم بر پلتفرمها را آشکار میکرد فضای مجازی به عنوان عرصه فعالیت جریانات معاند توصیف شده و دیوار متهم شد که به دلیل ضعف نظارتی، بستر فعالیتهای فساد و فحشا شده است.

در این نامه، بلافاصله پس از اتهامات، دسترسی کامل و مستقیم به دیتابیس دیوار شامل شماره تلفن، آدرس، ایمیل، چتها، تاریخچه جستجو، اطلاعات بانکی و شبکههای ارتباطی کاربران درخواست شده بود.\\آرمندهی ما چارچوب قانونی شفاف نیاز داریم\اشکان آرمندهی در گفتگو با دیجیاتو بیان کرد دیوار چندین بار با درخواستهای غیرقانونی برای دسترسی گسترده به اطلاعات کاربران روبرو شده که فاقد مستندات قضایی بوده و حریم خصوصی را نقض میکردند.

پلیس امنیت اخلاقی در یکی از موارد خواستار اطلاعات همه افرادی بود که آگهی ماساژ ثبت کرده بودند؛ درخواستی که آرمندهی آن را غیرقانونی، نقض حریم خصوصی و ناشی از ندانستن قوانین فضای مجازی خواند.

وی تأکید کرد که دیوار تنها با دستور قضایی معتبر و به صورت موردی اطلاعات ارائه میدهد، اما این موضعگیری منجر به بازداشت او شد.\آرمندهی ریشه مشکلات را در ۱) عدم شناخت نهادهای نظارتی از فضای مجازی، ۲) قوانین مبهم و متناقض، و ۳) نبود متولی واحد نظارتی خلاصه کرد.

او راهحل را در تدوین چارچوب قانونی شفاف و روشن، تشکیل نهاد نظارتی واحد و متخصص و آموزش قضات و مقامات اجرایی در حوزه دیجیتال میداند.\مسیر آینده امنیت سرمایهگذاری وابسته به قانونگذاری است\با وجود برخوردهای پیشبینیناپذیر، امنیت کسبوکارها و جذب سرمایه در اکوسیستم نوآوری ایران به شدت تهدید شده است. حتی بیشترین مراعاتهای پلتفرمها نیز نمیتواند تضمینکننده بقای آنها باشد.

خروج از این بنبست، مستلزم تعریف قانونی دقیق و شفاف از مسئولیت پلتفرمها است؛ مسیری که تجربیات جهانی میتواند در تدوین آن راهنمای خوبی باشد.