شاگردی آیتالله هاشمی شاهرودی نزد شهید صدر؛ روایتهای اختصاصی از روش تدریس و پرورش فکری در حوزه نجف, در سالهای آغازین دهه ۱۹۸۰ میلادی و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، جنبشهای مبارزاتی در عراق نیز بویژه در میان علمای شیعه شتاب یافت.
یکی از مهمترین تشکلهای برخاسته در این دوره، ارتش آزادیبخش اسلامی عراق بود که بستر شکلگیری جماعت علمای مجاهد و در ادامه مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق را فراهم آورد.
نزدیکی شاگردی که فراتر از درسهای حوزه بود آیتالله شاهرودی، شاگردی برجسته و مورد اعتماد آیتالله محمدباقر صدر (شهید صدر) بود و پیش از رسیدن به سیسالگی، از استاد خود اجازه اجتهاد دریافت کرده بود. ربط او با شهید صدر از یک رابطه معمول استاد و شاگرد فراتر میرفت؛ بهگونهای که در زمره نزدیکترین افراد به آن مرجع شهید شمار میرفت.
م علما، اخراجهای گسترده و سرکوب مراسم مذهبی — را به بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران منتقل کند.
قهرمانی در مبارزه و فداکاریهای خانوادگی سابقه مبارزاتی آیتالله شاهرودی در برابر رژیم بعث، نقش کلیدی او در تأسیس مجلس اعلای عراق و ابتکار برگزاری کنفرانس بینالمللی جنایات صدام در ایران، جایگاه وی را در میان نیروهای انقلابی بالا برد. رژیم صدام حسین در پاسخ، وی و خانوادهاش را هدف انتقام قرار داد. سه برادر ایشان — سیدمصطفی، سیدهادی و سیدمحسن — تحت شکنجههای شدید در زندانهای عراق به شهادت رسیدند.
با تشدید تظاهرات در نجف اشرف به حمایت از انقلاب ایران، دستگاههای امنیتی عراق برای شناسایی و دستگیری علما و مبارزان شیعه از جمله آیتالله شاهرودی، عملیات گستردهای را آغاز کردند. به دستور شهید صدر، ایشان ابتدا به کویت و سپس به ایران مهاجرت نمودند.
کرد، بلکه مشروعیت مبارزات نیروهای انقلابی را بیش از پیش تثبیت نمود.
روایت اختصاصی از روش تدریس و برنامهریزی فکری شهید صدر تا سال ۱۳۸۶، تقریباً روایتی از آیتالله شاهرودی درباره استاد گرانقدرش منتشر نشده بود. در آن سال، محمدرضا کائینی، تاریخنگار فرزانه، با ایشان مباحثهای انجام داد که در مجله ناظر یاران منتشر شد. در این گفتوگو، آیتالله شاهرودی به تفصیل از نحوه آشنایی، خلقیات و شیوه تدریس شهید صدر سخن گفت.
ایشان بیان داشتند من در دبیرستان بودم که شهید صدر به عنوان یک فقیه جوان با اندیشههای تازه، بویژه در میان دانشجویان و نسل جوان، چهره محبوبی داشت. کتابهایی چون فلسفهما و مقالات نشریه الاضواء از ایشان معرفی میشد.
پس از ورود به حوزه، اساتیدی که شاگردان شهید صدر بودند، مرا با فقه و اصول ایشان آشنا کردند و در سال ۱۳۷۸ قمری در درسهای ایشان حاضر شدم. آیتالله شاهرودی افزود شهید صدر جاذبه شخصیتی بسیار قوی داشتند و محبت عمیقی به شاگردان خود میورزیدند. شاگردان حس میکردند استادشان از پدرشان نزدیکتر و در زندگیشان مؤثرتر است. ایشان برای هر جنبه از پرورش شاگردان برنامهریزی دقیقی داشتند.
غیر از دروس سنتی صبح و عصر، در تعطیلات حوزه (به استثنای عاشورا و اربعین) جلسات تخصصی درباره تاریخ ائمه، تاریخ اسلام و بینشهای لازم برای عالم معاصر برگزار میکردند که مجموعاً بیش از صد سخنرانی را شامل میشد.
این جلسات ضبط و برخی چاپ نیز شدهاند. برنامههای نوین فقه تطبیقی، فلسفه و استقراء شهید صدر در تعطیلات ممتد مانند ماه رمضان و تابستان، دروس فقه تطبیقی تدریس میکردند تا افق ذهن شاگردان را از مباحث سنتی به مسائل روز و حقوق معاصر گسترش دهند. مباحث فقهی مربوط به حکومت و جامعه، و همچنین جلسهای هفتگی (معمولاً چهارشنبه) برای تدریس فلسفه اسلامی از دیدگاه نوین ایشان اختصاص داشت.
ایشان بر مبانی استقراء در فلسفه تمرکز داشتند و نتایج تحقیقات خود را در جلسات خصوصی برای هشت تا ده نفر از شاگردان مورد اعتماد و اهل نظر القا میکردند. آیتالله شاهرودی یادآور شد ایشان آخرین نظریات فیلسوفان غرب چون هگل را مطالعه، حاشیهنویسی و در جلسات مطرح میکردند تا ذهن شاگردان باز شود.
مارکس و آنگلس شاگردان هگل بوده و دیالکتیک را از او گرفتهاند؛ شهید صدر این ریشهها را عمیقاً میشناخت. اخلاق، سیاست و مدیریت فرهنگی در سبک شهید صدر برخورد اخلاقی شهید صدر با تواضع، ادب در برابر اساتید و اقران، و تلاش مداوم برای پرورش، امتحان و تذکر دادن به شاگردان، الگوی کامل یک مربی حوزه بود. در حوزه مسائل سیاسی، ایشان با حساسیت بالا به برخورد رژیم با حوزه و مراجع چون آیتالله حکیم واکنش نشان میدادند.
آیتالله شاهرودی خاطره کرد مرحوم آیتالله حکیم در اکثر استانها کتابخانههای بزرگ اسلامی تأسیس کرده بودند که مرکز جلسات بچههای مسلمان و جریانات تبلیغاتی بود. سالانه کنگرههای عظیم در نجف (روز سوم شعبان) و کربلا (حسینیه تهرانیها) برگزار میشد که علمای جهان اسلام در آن شرکت میکردند و شهرها با شکوه و عظمت خاصی آرایش مییافتند.
شهید صدر از مؤسسین این جریانها بود و همواره در این کنگرهها سخنرانی و مقاله مینوشت. آیتالله شاهرودی در پایان این بخش از گفتوگو تأکید کرد شهید صدر تلاش میکردند شاگردان را به آرامی، بدون تعجیل و در یک جریان فکری متین و موقر پرورش دهند.
این خصلتها در کنار عاطفه و محبت، شاگردان را شیفته خود میکرد. دو بخش باقیمانده از این مصاحبه مطول، مربوط به تشکیلات سیاسی و جایگاه شهید صدر، و نیز نسبت ایشان با مرجعیت و نهضت امام خمینی (ره) است که در ادامه پرونده عطر صدر منتشر خواهد شد.