اقتصاد اسلامی فراتر از ترکیب اندوختهداری و سوسیالیسم؛ سیستمی مستقل با ریشه در وحی, برخی تحلیلگران با توجه به رسمیتشناختن مالکیت خصوصی در یک سو و تأکید بر نقش دولت در اقتصاد در سوی دیگر، اقتصاد اسلامی را ترکیبی از مزایای اندوختهداری و سوسیالیسم میدانند. این دیدگاه اما بر پایه شباهتهای ظاهری استوار است و از مبنای فلسفی و بنیادین نظام اقتصادی اسلام غافل میماند.
اسلام نه در میانه این دو قطب، بلکه با رویکردی منحصر به فرد و مبتنی بر ارزشهای الهی عمل میکند. تاریخچه و انعطافپذیری سیستمهای انسانی اندوختهداری در طول بیش از سه قرن، از فاز تجاری تا صنعتی و مالی دچار تحولات گسترده شده و توانسته با انعطافپذیری بالا و تلاش برای هژمونی جهانی، بقای خود را تضمین کند.
.
همین روند در حوزه انگیزههای اقتصادی نیز صدق میکند؛ هرچند تئوری اندوختهداری بر انگیزه مادی و سوسیالیسم بر انگیزه غیرمادی تأکید دارد، در عمل هر دو نوع انگیزه در هر دو سیستم شناخته شدهاند. نقد نظریه امتزاجی در اقتصاد اسلامی فرضیهای وجود دارد که اقتصاد اسلامی در هفتاد سال اخیر با انتخاب اجزای سازگار از دو سیستم موجود، سیستکی ترکیبی شکل داده است. اما این تحلیل از نظر تاریخی و منطقی نادرست است.
هداری و سوسیالیسم مستقر شده است.
پذیرش روشهای کارآمد بشر -مانند عقد مضاربه- در صورت عدم تضاد با مبانی دینی، نشانه اقتباس از سیستمهای خاص نیست، بلکه گواه بر عقلانیت و انعطاف شریعت است. محدودیتهای اجرایی و اولویت نظریه چالش اصلی اقتصاد اسلامی در طول تاریخ، عدم تحقق کامل در عمل بوده است.
نظریههای مدعی اقتباس عناصر اسلام از سیستمهای جدید، فاقد اعتبار تاریخی و منطقی هستند.
همگرایی سیستمهای مدرن به سمت اصول اسلامی نکته قابل توجه این است که سیستمهای اقتصادی معاصر پس از آزمون و خطا و اصلاحات مکرر، به نتایجی رسیدهاند که از قرنها پیش در آموزههای اسلامی پیشبینی شده بود. اندوختهداری با اصلاح مالکیت مطلق خصوصی به سمت مالکیت مختلط و سوسیالیسم با تعدیل مالکیت کاملاً دولتی، هر دو به سمت عدالت و تعدیل مالکیت گرایش یافتهاند که اصل بنیادین اقتصاد اسلامی است.
این همگرایی طبیعی و ناخودآگاه، بر صحت و کارآمدی معیارهای الهی دلالت دارد. سیستمهای انسانی با تکیه بر اصول اسلامی میتوانند از هزینههای ناشی از فقدان اطلاعات، آزمون و خطا و اصلاحات ناکافی بکاهند و به اقتصاد کارآمدتر و متوازنتری دست یابند. آینده سنن الهی معیار نهایی همگرایی تدریجی سیستمهای اقتصادی جهانی به سمت اصول اسلامی، بر پایه سنن تغییرناپذیر الهی و پیشرفت بشریت، روالی ضروری و رو به گسترش است.
در آینده شاهد خواهیم بود که بسیاری از این اصول به طور غیرمستقیم و طبیعی در ساختارهای اقتصادی پذیرفته و اجرایی میشوند. اقتصاد اسلامی بنابراین نه ترکیبی از موجودات، بلکه معیار و مرجع ارزیابی برای تمام سیستمهاست.